Artykuły

Kontrola klauzul abuzywnych – co się zmieni

    •  Marta Derewicz

Dnia 26 września 2015 roku Prezydent RP podpisał nowelizację ustawy z dnia 16 czerwca 2007 roku o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity Dz.U. z 2015 r. poz. 184) – ustawa z dnia 5 sierpnia o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw – w której przewidziany został szereg nowych instytucji prawnych w zakresie ochrony konsumentów. Nowelizacja wejdzie w życie na koniec pierwszego kwartału 2016 roku z racji półrocznego vacatio legis.

Jedna ze zmian przewidzianych w przywoływanej noweli dotyczy nowego modelu kontroli postanowień wzorców umów.

Dotychczas postanowienia wzorców umów stosowanych w relacjach z konsumentami podlegały kontroli abstrakcyjnej dokonywanej przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który wydając orzeczenie decydował o uznania konkretnego postanowienia za niedozwolone i jednocześnie zakazywał jego stosowania oraz nakazywał wpisanie postanowienia do rejestru klauzul niedozwolonych.

Jak wskazuje Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów potrzeba zmian zaproponowanych w projekcie wskazanej nowelizacji wynikała między innymi z konieczności dostosowania polskich regulacji prawnych w zakresie kontroli postanowień wzorców umów do wymogów unijnych. UOKiK podkreśla, że dotychczasowy model kontroli postanowień nie umożliwia pełnej realizacji obowiązku wynikającego z art.7 ust. 1 dyrektywy z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 095 z dnia 21 kwietnia 1993 roku), który nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców.

W środowisku prawniczym obeznanym z tematem wiadome było, że spraw w zakresie uznania  postanowień za niedozwolone, rozpatrywanych przez SOKiK, są tysiące – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zalewany był pozwami przygotowywanymi przez różnego rodzaju stowarzyszenia działające rzekomo na rzecz konsumentów, którym przyświecał jednak jedynie cel zarobkowy.   

W wyniku przyjętych zmian, które na razie jeszcze nie weszły w życie, to Prezes UOKiK, a nie SOKiK, będzie badał abuzywny charakter konkretnego postanowienia wzorca umowy. Tym samym, postępowania w sprawie uznania danego postanowienia wzorca umownego za niedozwolone zostają wyłączone spod jurysdykcji sądu powszechnego, dla którego motorem do działania było powództwo wniesione przez dowolną osobę, jako że katalog uprawnionych do zainicjowania postępowania był bardzo szeroki. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyniku nowelizacji będzie jedynie właściwy do rozpatrywania odwołań od decyzji wydawanych przez Prezesa UOKiK i zażaleń na wydawane przez niego postanowienia.

Postępowania w przedmiocie uznania postanowienia wzorca umowy za niedozwolony nie będą w dużym stopniu różniły się od innych postępowań prowadzonych przez Prezesa UOKiK – w sprawie praktyk ograniczających konkurencję, praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów czy w sprawie koncentracji przedsiębiorców. Prezes UOKiK będzie bowiem stwierdzał abuzywność konkretnego postanowienia w drodze decyzji skierowanej do konkretnego przedsiębiorcy. W decyzji Prezes UOKiK poza uznaniem danego postanowienia wzorca umowy za niedozwolony będzie również zakazywał jego stosowania, a także będzie mógł wskazać środki usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu stosowania niedozwolonego postanowienia w umowach z konsumentami, ustanowionego w dodanym na mocy nowelizacji art. 23a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Wśród środków usunięcia trwających skutków naruszenia zakazu wskazane zostało w nowelizacji poinformowanie konsumentów będących stronami umów o uznaniu klauzuli za niedozwoloną oraz złożenie jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia o treści i w formie określonej w decyzji. Co więcej, decyzja Prezesa UOKiK będzie mogła stanowić również podstawę do wyeliminowania postanowień uznanych za niedozwolone z umów zawartych z konsumentami przy wykorzystaniu danego wzorca.

Zawiadomienia co do naruszenia zakazu stosowania niedozwolonych postanowień we wzorcach umów zawieranych z konsumentami skierować do Prezesa UOKiK będą mogły pomioty wymienione w dodanym w wyniku nowelizacji przepisie art. 99a ustawy, tj.: konsument, rzecznik konsumentów, Rzecznik Ubezpieczonych, organizacja konsumencka lub zagraniczna organizacja wpisana na listę organizacji uprawnionych w państwach Unii Europejskiej do wszczęcia postępowania o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Zawiadomienia składane w formie pisemnej stwarzało dla Prezesa obowiązku wszczęcia postępowania w sprawie uznania postanowienia za niedozwolone.

Najistotniejszą bodajże zmianą w zakresie kontroli postanowień wzorców umów jest wyłącznie rozszerzonej prawomocności orzeczeń stwierdzających abuzywność danego postanowienia wzorca. Dotychczas w przypadku stwierdzenia przez Sąd, że dane postanowienie jest w istocie postanowieniem niedozwolonym, prawomocny wyrok wydany przez SOKiK odnosił skutek również wobec osób trzecich niebędących stronami postępowania w przedmiocie stwierdzenia abuzywności danego postanowienia, od chwili wpisania takiego postanowienia do rejestru klauzul niedozwolonych prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W wyniku nowelizacji decyzja Prezesa UOKiK, w której stwierdzana będzie abuzywność konkretnego postanowienia odnosiła będzie skutek jedynie wobec przedsiębiorcy, do którego będzie skierowana oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z tym przedsiębiorcą umowę na podstawie wzorca wskazanego w decyzji. 

Rejestr klauzul niedozwolonych obecnie jeszcze prowadzony przez Prezesa UOKiK będzie działał przez okres kolejnych 10 lat od wejścia nowelizacji w życie. Po tym czasie, miejsce rejestru klauzul niedozwolonych zajmie całkowicie rejestr decyzji Prezesa UOKiK dotyczących uznania postanowienia za niedozwolone.

Istotne jest również, że w wyniku zmian przedsiębiorca będzie miał możliwość uniknięcia kary pieniężnej w wysokości nie większej niż 10% obrotu osiągniętego w roku obrotowym poprzedzającym rok nałożenia kary za stosowanie niedozwolonej klauzuli, jeśli sam zobowiąże się do zmiany praktyki polegającej na stosowaniu klauzuli niedozwolonej. W przypadku natomiast starego modelu kontroli, zaniechanie stosowania badanego postanowienia po wytoczeniu powództwa pozostawało bez wpływu na toczące się postępowanie w sprawie stwierdzenia jego niedozwolonego charakteru. Tym samym, w dalszym ciągu przedsiębiorca był narażony na sankcję kary pieniężnej również w wysokości 10% obrotu, w razie późniejszego stwierdzenia przez Prezesa UOKiK, że stosowanie niedozwolonej klauzuli umownej stanowiło naruszenie zbiorowego interesu konsumentów.

Nowelizacja zakłada znaczne zwiększenie kompetencji UOKiK, najbliższe miesiące pokażą jak Urząd radzi sobie z tak poważnymi zmianami i ze znacznym nakładem pracy na niego nałożonym.

 Do góry