Publikacje

Zabezpieczenie powództwa w przedmiocie uchylenia bądź stwierdzenia nieważności uchwały

    Na gruncie zaskarżania uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych instytucja zabezpieczenia roszczeń odgrywa bardzo dużą rolę. Często to właśnie od uzyskania zabezpieczenia zależy praktyczna skuteczność prawa do zaskarżania uchwał, zwłaszcza w sytuacjach, gdy kwestionowana uchwała podlega wpisowi do KRS (np. uchwała w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego, zmiany statutu spółki, obniżenia kapitału zakładowego, wykreślenia członka zarządu, wykreślenia członka rady nadzorczej).

    Przykład

    Istotę zabezpieczenia najlepiej zobrazować na przykładzie członka zarządu, który zostaje odwołany ze swojej funkcji na podstawie uchwały walnego zgromadzenia. Konsekwencją podjęcia uchwały o odwołaniu z funkcji członka Zarządu jest złożenie w KRS przez nowy zarząd wniosku o zmianę danych spółki w zakresie organu uprawnionego do reprezentacji. Obowiązek złożenia takiego wniosku istnieje bez względu na to, czy uchwała została zaskarżona. Mamy tutaj bowiem do czynienia z dwoma autonomicznymi trybami: rejestrowym i procesowym. Innymi słowy, pomiędzy złożeniem wniosku w KRS a zaskarżeniem uchwały nie ma bezpośredniej zależności, a jedno postępowanie co do zasady nie wpływa na drugie. W konsekwencji może zdarzyć się tak, że członek zarządu zostanie wykreślony z rejestru, a po kilku miesiącach, gdy sąd rozpozna powództwo w przedmiocie uchylenia bądź stwierdzenia nieważności uchwały o jego odwołaniu, zostanie wpisany do rejestru na nowo, z racji uwzględnienia powództwa. Nie trzeba przy tym dodawać, że okres pomiędzy wykreśleniem z KRS a rozstrzygnięciem powództwa jest okresem co do zasady straconym, a członek zarządu nie mógł pełnić w nim swojej funkcji, nie mówiąc już np. o pobieraniu wynagrodzenia z tego tytułu. A w przypadku stwierdzenia nieważności uchwały, powstaje jeszcze odrębny problem kto miał prawo w tym okresie reprezentować spółkę.

    W takich przypadkach instytucja zabezpieczenia powództwa poprzez co najmniej zawieszenie postępowania rejestrowego staje się instytucją kluczową. Tylko bowiem zabezpieczenie pozwala zapobiec wystąpieniu niekorzystnych skutków „rejestrowych” oraz faktycznych zaskarżenia uchwały do czasu rozstrzygnięcia powództwa w przedmiocie jej uchylenia bądź stwierdzenia nieważności. Ponadto, dzięki zabezpieczeniu powód w sprawie z zaskarżenia uchwały otrzymuje do rąk instrument, przy użyciu którego jest w stanie efektywnie zadbać o swoje interesy, a ewentualny sukces w toku procesu nie jest jedynie fasadowy.

    Sposoby zabezpieczenia roszczeń na gruncie zaskarżania uchwał

    Podstawowym sposobem zabezpieczenia roszczeń w zakresie zaskarżania uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych jest zawieszenie postępowania rejestrowego zmierzającego do wpisania kwestionowanej uchwały do KRS. W praktyce występują również inne sposoby, takie jak: unormowanie praw i obowiązków stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania; wstrzymanie wykonalności zaskarżonej uchwały; ustanowienie zakazu zbywania przedmiotów lub praw objętych postępowaniem; nakazanie wpisania stosownego ostrzeżenia we właściwym rejestrze. Niemniej jednak, ze względu na doniosłość praktyczną, zawieszenie postępowania rejestrowego należy traktować jako podstawową i najczęściej stosowną formę zabezpieczenia.

    W obrocie prawnym występują dwie podstawy normatywne zabezpieczenia roszczenia poprzez zawieszenie postępowania rejestrowego. Pierwsza z nich wyrażona została w art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych i stanowi odejście od reguły, wedle której zaskarżenie uchwały zgromadzenia nie wstrzymuje postępowania rejestrowego. Druga natomiast wynika z ogólnych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, tj. z art. 730 i n. i co do zasady dotyczy wyłącznie uchwał o charakterze niemajątkowym – przy czym w pełni zachowuje swoją skuteczność praktyczną wobec faktu, iż np. uchwała o odwołaniu członka organu kwalifikowana jest jako uchwała o charakterze niemajątkowym.

    Zaskarżenie uchwały nie wstrzymuje postępowania rejestrowego

    Art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych wprowadza ogólną zasadę, że zaskarżenie uchwały walnego zgromadzenia nie wstrzymuje automatycznie postępowania rejestrowego. W praktyce oznacza to, że np. zaskarżenie uchwały o stosunku wymiany akcji przy połączeniu nie wstrzymuje całego procesu fuzji. Tym samym osiągnięty jest bardzo ważny skutek praktyczny – łączące się spółki mogą podejmować dalsze działania zmierzające do połączenia, a postępowanie z zaskarżenia uchwały jest prowadzone „równolegle” do procesu, którego źródłem jest zaskarżenie przedmiotowej uchwały.

    Odnosząc się do uchwał „osobowych” należy podnieść, że np. zaskarżenie uchwały w przedmiocie odwołania członka zarządu również co do zasady nie wstrzymuje postępowania rejestrowego zmierzającego do wykreślenia go z publicznego rejestru. W znacznej większości bowiem uchwały takie nie są sporne. Dzięki takiemu ukształtowaniu przepisów bieżąca działalność spółki nie doznaje ograniczeń – kwestia personalna dotycząca składu organu zarządczego zostaje rozstrzygnięta od razu na gruncie KRS, a ewentualny spór pomiędzy odwołanym członkiem zarządu a spółką toczy się niejako w tle aktualnych działań korporacji.

    Jednocześnie należy podkreślić, iż odchodząc od ogólnej zasady opisany powyżej, art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych pozostawia do uznania sądu rejestrowego rozstrzygnięcie kwestii, czy zawieszenie postępowania jest jednak w danej sprawie wskazane, choćby ze względu okoliczności podjęcia uchwały i prawdopodobieństwo jej zaskarżenia i późniejszego uchylenia bądź stwierdzenia nieważności. Sąd rejestrowy może zawiesić postępowanie po przeprowadzeniu tzw. rozprawy „wyjaśniającej”, określanej również mianem „wstępnej”, przyczyniającej się do oszacowania prawdopodobieństwa przyszłego sukcesu w uwzględnieniu powództwa o uchylenie, względnie o stwierdzenie nieważności uchwały. Skutek w postaci zawieszenia postępowania rejestrowego występuje jedynie wówczas, gdy prawdopodobieństwo sukcesu jest znaczne. Innymi słowy, gdy prawdopodobne jest, że zaskarżenie uchwały przyniesie skutek w postaci np. jej uchylenia, sąd rejestrowy na podstawie art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych może zawiesić postępowanie rejestrowe do czasu rozstrzygnięcia przedmiotowego powództwa. Dzięki temu praktyczne obciążenie konsekwencjami wpisu w rejestrze spoczywa na tym podmiocie, który według szacunków ma mniejsze szanse na wygranie sprawy w sądzie gospodarczym.

    Dodać w tym miejscu należy, że zawieszenie postępowania rejestrowego w trybie art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych zostaje dokonane przez sąd rejestrowy z urzędu, aczkolwiek fakultatywnie. Oznacza to, że wnioskodawca może jedynie wnosić o zawieszenie postępowania, jest natomiast pozbawiony bezwzględnego uprawnienia w tym zakresie (nie może żądać zawieszenia postępowania). Podstawą procesową zawieszenia postępowania rejestrowego jest art. 177 § 1 punkt 1 w związku z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego (przepisy o procesie, tj. art. 177 k.p.c., stosuje się odpowiednio do postępowania rejestrowego). Z reguły bowiem postępowanie w przedmiocie zaskarżenia uchwały ma prejudycjalny wpływ na procedurę rejestrową – rozstrzygnięcie postępowania rejestrowego w pełni zależy od wyniku procesu.

    Na marginesie należy stwierdzić, że zawieszenie postępowania rejestrowego w trybie art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych następuje w formie postanowienia, na które przysługuje zażalenie na zasadzie art. 394 § 1 punkt 6 Kodeksu postępowania cywilnego.

    Jak już zostało wspomniane powyżej, możliwość zawieszenia postępowania rejestrowego przez sąd rejestrowy na zasadzie art. 423 § 1 Kodeksu spółek handlowych ma bardzo duże znaczenie praktyczne. Sąd rejestrowy dysponuje bowiem narzędziem pozwalającym na wstępne oszacowanie zasadności powództwa w przedmiocie uchylenia bądź stwierdzenia nieważności uchwały i – w zależności od wyników tego oszacowania – może wstrzymać postępowanie rejestrowe. Tym samym, doniosłe prawnie skutki wynikające z wpisania zaskarżonej uchwały do rejestru mogą zostać postawione w stan zawieszenia – do czasu rozstrzygnięcia powództwa głównego.

    Zawieszenie w trybie gospodarczym

    Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, w każdej sprawie podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia roszczenia. Przedmiotowe zabezpieczenie może zostać udzielone przed wszczęciem postępowania bądź w jego toku, tj. już po wytoczeniu powództwa. Warunkiem udzielenia zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie istnienia roszczenia oraz interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia. Przesłanka uprawdopodobnienia roszczenia polega na przekonaniu sądu o zasadności wniosku w świetle faktów danej sprawy i ogólnej prawidłowości wysuwanego żądania. Interes prawny natomiast występuje wówczas, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub osiągnięcie celu postępowania w sprawie. Dodatkowo, zabezpieczenie jako takie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, a przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd ma obowiązek uwzględnić interesy stron lub uczestników postępowania w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad miarę.

    Jak zatem wynika z powyższego, zabezpieczenie powództwa o uchylenie bądź stwierdzenie nieważności uchwały ma swoje źródło również w ogólnych przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Art. 730 i n. k.p.c. stwarzają normatywną podstawę dla zabezpieczenia jako takiego. Natomiast szczegółowym przepisem pozwalającym na zabezpieczenie roszczenia poprzez zawieszenie postępowania rejestrowego jest art. 755 § 1 punkt 3 k.p.c.: „Jeżeli przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie pieniężne, sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki uzna za odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych do zabezpieczenia roszczeń pieniężnych. W szczególności sąd może (…) zawiesić egzekucję lub postępowanie wykonawcze”.

    Relacja zawieszenia „procesowego” do zawieszenia „rejestrowego” 

    Zabezpieczenie powództwa w przedmiocie uchylenia bądź stwierdzenia nieważności uchwały poprzez zawieszenie postępowania rejestrowego zmierzającego do wpisania tej uchwały do KRS zostało uznane przez Sąd Najwyższy za dopuszczalne (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 roku, sygnatura akt III CZP 49/10: „Dopuszczalne jest zabezpieczenie roszczenia o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przez zawieszenie postępowania rejestrowego dotyczącego wpisu zmian na podstawie tej uchwały”) . Pomimo powyższej konkluzji należy odnieść się po krótce do argumentacji przedstawionej w omawianym zakresie – niniejsza możliwość stanowiła bowiem źródło wielu wątpliwości teoretycznych.

    Otóż pierwsza wątpliwość związana z możliwością zawieszenia postępowania rejestrowego przez sąd procesowy na podstawie art. 755 § 1 punkt 3 k.p.c. wiązała się ze zwrotem „postępowanie wykonawcze”. W doktrynie prezentowana była interpretacja, że postępowanie rejestrowe nie podlega pod powyższą kategorię, co z kolei powoduje, że art. 755 § 1 punkt 3 k.p.c. nie może znaleźć zastosowania, a tym samym, że nie jest możliwe zawieszenie postępowania rejestrowego – nie będącego postępowaniem wykonawczym. Niemniej jednak powyższą wątpliwość jednoznacznie rozwiał Sąd Najwyższy w przywołanej uchwale, stwierdzając, że „postępowanie wykonawcze w rozumieniu tego przepisu prowadzi do przyjęcia, że chodzi o każde postępowanie zmierzające do wykonania orzeczenia lub decyzji, których istnienie, ważność lub skuteczność są przedmiotem postępowania w sprawie, w której udzielone zostało zabezpieczenie. Sposobem wykonania uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością powodującej zmianę danych podlegających wpisowi do rejestru (np. nazwisk i imion członków rady nadzorczej – art. 168 w związku z art. 166 § 1 pkt 6 Kodeksu spółek handlowych) lub kreującej zdarzenia podlegające takiemu wpisowi jest wpisanie tych zmian lub zdarzeń do rejestru. W świetle art. 755 § 1 pkt 3 k.p.c., zawieszenie postępowania zmierzającego do dokonania takiego wpisu (postępowania rejestrowego) może więc być sposobem udzielenia zabezpieczenia”.

    Druga wątpliwość związana była ze wspomnianą już dopuszczalnością zawieszenia postępowania rejestrowego w drodze postanowienia wydanego przez zupełnie inny sąd, tj. sąd rozpoznający powództwo główne w przedmiocie uchylenia bądź stwierdzenia nieważności uchwały. Również w tym zakresie Sąd Najwyższy w przywołanej uchwale nie zgodził się z argumentacją, jakoby taki sposób zabezpieczenia godził w niezawisłość sądów rejestrowych oraz był wprost sprzeczny z przepisami Kodeksu spółek handlowych zawierających rzekomo wyłączną regulację w przedmiocie zawieszenia postępowania rejestrowego: „Okoliczność, że stosownie do art. 252 § 2 w związku z art. 249 § 2 Kodeksu spółek handlowych [analogicznie – art. 423 Kodeksu spółek handlowych – przyp. J.P.] postępowanie rejestrowe może zawiesić sąd rejestrowy, nie wyłącza dopuszczalności zabezpieczenia roszczenia o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przez zawieszenie postępowania rejestrowego. Jakkolwiek skutek decyzji sądu właściwego do zabezpieczenia roszczenia i sądu rejestrowego jest taki sam - zawieszenie postępowania rejestrowego prowadzącego do wpisania do rejestru zmian wynikających z uchwały wspólników - ale jest on konsekwencją różnych funkcji, jakie pełni zabezpieczenie roszczenia w postępowaniu rozpoznawczym oraz wstrzymanie postępowania - przez jego zawieszenie - prowadzonego przez sąd rejestrowy. W postępowaniu zabezpieczającym dla udzielenia zabezpieczenia - bez względu na sposób zabezpieczenia - istotne jest uprawdopodobnienie roszczenia i istnienie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia (art. 7301 § 1 k.p.c.). Zawieszenie postępowania rejestrowego przez sąd rejestrowy jest wyrazem realizacji obowiązku tego sądu dbałości o to, żeby dane wpisane do rejestru były prawdziwe (art. 17 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym). Nie dopuszcza także do wpisywania danych formalnie podlegających wpisaniu, ale które ze względu na zaistniałe okoliczności będą w ocenie sądu rejestrowego musiały zostać wykreślone. W każdym z tych wypadków zawieszenie postępowania rejestrowego dokonywane jest przez inny sąd i w wyniku innego postępowania”.

    Kwestie techniczne 

    Korzystając z zabezpieczenia polegającego na zawieszeniu postępowania rejestrowego, należy pamiętać o dwóch zasadniczych kwestiach natury technicznej i ogólnej. Po pierwsze, postępowanie zabezpieczające jest całkowicie niezależne od postępowania w przedmiocie uchylenia bądź stwierdzenia nieważności uchwały. Oznacza to, że zabezpieczenie w żaden sposób nie wydłuża terminów do wniesienia powództwa głównego. Zatem, gdy wniosek o zabezpieczenie składany jest jeszcze przed wytoczeniem powództwa, należy mieć na uwadze, ze kodeksowe terminy na wystąpienie z pozwem biegną zgodnie z normalnymi zasadami. W ujęciu ogólnym, zabezpieczenie nie ma żadnego znaczenia dla terminów ustawowych i pomimo prowadzenia postępowania zabezpieczającego należy bezwzględnie dotrzymać terminów na zaskarżenie uchwały określonych w Kodeksie spółek handlowych.

    Po drugie, dość istotna jest kwestia opłaty sądowej. I tak też składając wniosek o zabezpieczenie jeszcze przed wytoczeniem powództwa o uchylenie bądź stwierdzenie nieważności uchwały należy wnieść opłatę w wysokości określonej przepisami ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Niniejsza opłata jest niezależna od późniejszej opłaty od pozwu. Gdy z kolei wniosek o zabezpieczenie składany jest wraz z pozwem, wnioskodawca jest od opłaty zwolniony (konkretnie chodzi tutaj o zgłoszenie wniosku wraz z pismem rozpoczynającym postępowanie).

    Konkluzja 

    Jak wynika z powyższego, w przypadku np. bezpodstawnego odwołania członka zarządu z funkcji, w celu zwalczenia wątpliwej uchwały należy korzystać nie tylko z prawa do jej zaskarżenia. Niezmiernie ważnym instrumentem jest bowiem także zabezpieczenie powództwa polegające na zawieszeniu postępowania rejestrowego. To dzięki zabezpieczeniu osiągnięty zostaje praktyczny skutek zaskarżenia uchwały polegający na niezwłocznym wyeliminowaniu jej negatywnego oddziaływania.

    • Wydawnictwo
    • Corporate Governance, nr 3 (31) 2012
     Do góry